Loading...

सन्मार्गाचे वस्त्र देणारा निर्वस्त्र संत

तरुणसागर यांच्याकडे एक मयूरपंख आणि कमंडलू एवढीच संपत्ती होती. एक पैची दक्षिणा न घेणारा आणि समाजात राहूनही सर्व मोहांपासू

Divya Marathi Sep 07, 2018, 10:02 IST

तरुणसागर यांच्याकडे एक मयूरपंख आणि कमंडलू एवढीच संपत्ती होती. एक पैची दक्षिणा न घेणारा आणि समाजात राहूनही सर्व मोहांपासून अलिप्त असलेला हा संत समाजाला ऐकायला कटू, पण परिणामी गोड वचने ऐकवून वयाच्या एकावनव्या वर्षी सर्वांच्या डोळ्यात पाणी आणून निजधामाला गेला आहे. 


भारतभूमीचे वर्णन करताना स्वामी विवेकानंद म्हणाले, भारत ही धर्मभूमी आहे. धर्म भारताचा आत्मा आहे. भारतातून धर्म काढून घेतला तर काहीही उरणार नाही. विवेकानंदांच्या या विवेचनाचे प्रत्यंतर भारतात सदोदित येत असते. प्रत्येक संप्रदायात साधू-संत, महात्मे यांचा जन्म होतो आणि ते समाजाला आपापल्या परीने धर्मदर्शन घडवत जातात. यात कुठे खंड पडल्याचे दिसत नाही. 


राष्ट्रसंत रामदास स्वामी म्हणतात, "धर्मसंस्थापनेचे नर। ईश्वराचे अवतार। झाले आहे पुढे होणार। देणे ईश्वराचे॥' मध्यकाळात उत्तरेपासून दक्षिणेपर्यंत आणि पूर्वेपासून पश्चिमेपर्यंत संताची मांदियाळी दिसते. इंग्रज काळातदेखील देशभर अनेक संत आणि सत्पुरुष झाले. रामकृष्ण परमहंस, स्वामी रामतीर्थ, स्वामी विवेकानंद, शिर्डीचे साईबाबा, अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ अशी अनेक नावे आपण घेऊ शकतो. स्वातंत्र्यानंतरही हा प्रवाह थांबलेला नाही. आताच्या काळात श्री श्री रविशंकर, माता अमृतानंदमयी, रामायण कथाकार मोरारीबापू, गोविंदगिरी महाराज अशी अनेक नावे घेता येतात. यातीलच एक नाव नुकतेच दिवंगत झालेले जैनमुनी तरुणसागर महाराज यांचे घ्यावे लागते. 


जैनमुनी तरुणसागर इतर संतांपेक्षा थोडे वेगळे होते. ते दिगंबर पंथाचे जैनमुनी होते. ते निर्वस्त्र राहत. प्रवचनकर्त्यांची भाषा मधुर आणि रसाळ असते. तरुणसागर यांच्या प्रवचनांना "कडवे प्रवचन' असे म्हटले जाते. त्यांच्या कडव्या प्रवचनांचे आठ खंड आहेत. प्रत्येक खंड साधारणतः १७५ पानांचा असून प्रत्येक पानावर दहा ते वीस ओळींचे एक प्रवचन आहे. तुम्ही कडवे प्रवचन का देता? असे त्यांना कुणी विचारले असता त्यांनी उत्तर दिले की, प्रारंभी मी गोड भाषेत बोलत असे. माझे बोलणे ऐकण्यासाठी तीस-चाळीस वयस्क माणसे यायची. त्यातील अर्धी झोपायची. त्यानंतर मी कडव्या भाषेत प्रवचने द्यायला सुरुवात केली. ती ऐकायला समाज येऊ लागला. त्यात केवळ जैन असत असे नाही. समाजाच्या सर्व स्तरातील माणसे प्रवचनासाठी येत. 
तरुणसागर महाराज आपल्या प्रवचनातून गहन तत्त्वज्ञान सांगत बसत नसत. ते जैन होते आणि महावीरांचे स्वतंत्र तत्त्वज्ञान आहे. त्याला अनेकांतवाद म्हणतात. सामान्य माणसाला तत्त्वज्ञानात फार रुची नसते. त्याला व्यावहारिक जीवन, धर्माच्या आधारे कसे जगायचे हे सांगावे लागते. मरेपर्यंत तरुणसागर हेच काम करत राहिले. त्यांच्या कडव्या प्रवचनांच्या पुस्तकात तत्त्वज्ञानांची चर्चा आपल्याला आढळणार नाही, परंतु तत्त्वज्ञान जगायचे कसे, याची मात्र पानोपानी रेलचेल दिसेल. तसेच त्यांनी जे काही सांगितले ते नवीन होते, यापूर्वी कोणी सांगितले नव्हते असेही नाही. संत कबीरांची दोह्यांची भाषादेखील कडवीच आहे. उदा. दगडाची पूजा करून देव मिळतो काय? त्यापेक्षा जात्याची पूजा करा, ते निदान पीठ तरी देते. संत तुकारामांची भाषादेखील फटकळ आणि काही वेळा शिवराळ आहे. जैनमुनी तरुणसागर यांनी हीच परंपरा आजच्या काळात पुढे नेली. 


विषय मांडायची त्यांची स्वतःची खास शैली होती. मशीनगनमधून गोळ्या याव्यात तसे त्यांच्या तोंडातून शब्द येत आणि चिमटा काढणारी वाक्ये मोठ्या आवाजात येत. त्याच वेळी हातांची आणि बोटांची हालचाल अत्यंत मार्मिक असे. ऐकणाऱ्याच्या डोक्याला आणि मनाला कडवे प्रवचन स्पर्श करून जाई. प्रवचनात त्यांना कोणताही विषय वर्ज्य नसे. सामान्यतः साधू-संत राजकारणावर बोलत नाहीत, तरुणसागर यांना राजकारण विषय अस्पृश्य नव्हता. ते म्हणतात, "राजकारणावर धर्मच नियंत्रण ठेवू शकतो. जर धर्म पती असेल तर राजनीती पत्नी आहे. पत्नीला सुरक्षा देणे हे पतीचे कर्तव्य आहे आणि पत्नीचा धर्म पतीच्या अनुशासनाचा स्वीकार करणे. राजनीती आणि धर्मामध्ये असेच नाते असायला पाहिजे.' असेच त्यांचे दुसरे कडवे प्रवचन, "जगाला धनाशी कर्तव्य असते. जगाला ध्यान नको, धन हवे. भजन नको, भोजन हवे. सत्संग नको, राग रंग हवा.' 


तत्त्वज्ञानाचा विषयदेखील फार सोप्या आणि मार्मिक भाषेत सांगण्याची त्यांची शैली होती. प्रत्येक धर्म सांगतो की, शाश्वत असे जगात काही नाही. पैसा, संपत्ती, धनदौलत, आपल्याबराेबर येत नाही. अंतिम प्रवास ज्याचा त्याला करावा लागतो. तरुणसागर म्हणतात, "आजच्या जगात प्रत्येकाला आपल्या सुंदर रूपाची चिंता आहे. त्यासाठी स्त्री-पुरुष काय करत नाहीत. परंतु त्यांना समजले पाहिजे की, रूपाचे स्वरूप फार काळ टिकत नाहीत, ते नश्वर आहे. स्व-रूप शाश्वत आहे. रूप बाहेरून दिसते, स्व-रूप आतमध्ये असते. रूप अनेक प्रकारात दिसते, परंतु स्व-रूप एकच असते. रूप बदलते, स्व-रूप कधी बदलत नाही. म्हणून व्यक्तीने आपल्या रूपाची चिंता करण्याऐवजी आपल्या स्व-रूपाची चिंता केली पाहिजे.' जीवनात मृत्यू हा शाश्वत असतो हे सांगताना मुनी म्हणतात, वियोग मुख्य आहे, संयोग नाही. या जगात आपल्याला कायमचे राहायचे नाही, मग मृत्यू हे रिटर्न तिकीट. जन्माबरोबर मृत्यू म्हणजे प्रवास करत असताना काढलेले रिटर्न तिकीट आहे.' 
देशापुढील स्त्री-भ्रूणहत्या, भ्रष्टाचार, आतंकवाद यावरदेखील त्यांनी आपले स्पष्ट आणि परखड मत कोणाचीही भीडमुरवत न ठेवता मांडले आहे. कन्या भ्रूणहत्येविषयी ते म्हणाले, ज्याला मुलगी नसेल त्याला निवडणूक लढवण्याचा अधिकार देता कामा नये. ज्या घरात मुलगी नसेल त्या घराशी नातेसंबंध जोडू नयेत. आणि साधू-संतांनी अशा घरातून भिक्षा मागू नये. आतंकवाद्यांना कोणता धर्म नसतो. जो धर्म आतंकवाद्यांना जन्मास घालतो तो धर्मच नव्हे. जर आपण आपल्या जीवनात देशाला प्रथम स्थान दिले तर विकासाच्या मार्गावर देश खूप मोठी उंची गाठेल. राजकारणाविषयी ते सांगून गेले, "राजकारणाची विषवेल राष्ट्राच्या पूर्ण वृक्षाला अाच्छादून गेली आहेत. त्यात आनंद न मानणारे फार थोडे लोक आहेत. राजनीती सिद्धांतहीन झालेली आहे. ती आपल्या चारित्र्याला सुधारू शकत नाही तर देशाचे चारित्र्य ती कसे सुधारणार? 
तरुणसागर तरुण वर्गामध्ये खूप लोकप्रिय झाले. त्यांना संपत्तीची कसलीच हाव नव्हती. ते कोणत्याही मठाचे मठाधिपती झाले नाहीत. त्यांची कडवी प्रवचने कुणालाही लागत नसत. कारण ते सत्य सांगत असत. सत्य सांगण्यासाठी सांगणाऱ्याकडे फार मोठे नैतिक बळ असावे लागते. तत्त्वज्ञान तर सगळेच सांगतात. ते जे काही सांगत ते लोकांना माहीत नव्हते असेही नाही. परंतु ते सांगण्याच्या मागे त्यांचे जे नैतिक बळ होते, ते अतुलनीय होते. म्हणून त्यांच्या शब्दांना सामर्थ्य प्राप्त होत असे. राजस्थान विधानसभेत त्यांना सन्मानाने बोलावून प्रवचनाचा कार्यक्रम करण्यात आला. विधानभवनात वस्त्रहीन साधू हे काही पुरोगाम्यांना खटकले. त्यांनी त्यावर टीका केली. तरुणसागरांचे यासंबंधीचे जे मत आहे, ते असे की, स्तुती आणि निंदा कशाचाही माणसाने विचार करू नये. तो ज्या परिस्थितीत आहे त्या परिस्थितीत त्याने आनंद मानावा. 


तरुणसागर यांच्या प्रवचनातून भारतीय परंपरा आणि विचारधारेचे दर्शन होत असे. जैनमुनी म्हटले की तो अहिंसक, तरुणसागरदेखील अहिंसाच सांगत, परंतु त्यांना रामायण, महाभारत, गौतम बुद्ध, कुणीही वर्ज्य नव्हते. प्रवचनात त्यांची उदाहरणे देत. दुर्योधनाला सगळेच वाईट दिसतात, तर युधिष्ठिराला कुणीच वाईट दिसत नाही. ज्याची जशी मनोवृत्ती तसे त्याला जग दिसते, असे ते सांगत. भारत ही धर्मभूमी आहे, म्हणजे भारत भोगभूमी नाही, ही त्यागभूमी आहे. अाध्यात्मिक साधनेत वस्त्रहीन राहणे हा सर्वोच्च त्यागाचा आदर्श असतो. शरीर झाकण्यासाठी वस्त्राची मालकीदेखील नको. तरुणसागर यांच्याकडे एक मयूरपंख आणि कमंडलू एवढीच संपत्ती होती. अमेरिकन संस्कृतीविषयी ते म्हणाले, "अमेरिकेचा सिद्धांत आहे, खा-प्या-मजा करा, रहो हॉटेल में, मरो हॉस्पिटल में. आमचा सिद्धांत आहे जगा आणि जगू द्या, रहो घर में, मरो तपोवन में। 


मरा पण असे मरा, ज्या वेळी तुमच्या नात्यात नसलेली माणसेदेखील तुमच्या आठवणीने डोळ्यातून पाणी काढतील. एक पैची दक्षिणा न घेणारा आणि समाजात राहूनही सर्व मोहांपासून अलिप्त असलेला हा संत समाजाला ऐकायला कटू, पण परिणामी गोड वचने ऐकवून वयाच्या एकावनव्या वर्षी सर्वांच्या डोळ्यात पाणी आणून निजधामाला गेला आहे. रिटर्न तिकिटाने त्यांचा प्रवास पुन्हा सुरू होईल. तो कुठे, केव्हा, कसा असेल हे आपण नाही सांगू शकत. 

- रमेश पतंगे, ज्येष्ठ पत्रकार 


Loading...

Recommended


Loading...